Kavança, teknenin rüzgarı kıçtan alacak şekilde döndürüldüğü bir manevradır. Rüzgar teknenin başından geçtiğinde tramola yapılırken, kavançada rüzgar teknenin kıçından geçer. Bu manevra sırasında ana yelkenin arkasına rüzgar girebilir ve yelkenin aniden karşı tarafa çarpmasına neden olabilir. Bu durum hem mürettebat hem de ekipman için ciddi hasarlara yol açabilir, çünkü yelkenin hareketi büyük ölçüde hızlanır. Bu nedenle, istenmeyen bir kavançayı önlemek için yelkeni kontrol altında tutmak gerekir.
Kavança manevrasını Rüzgarı arkadan alarak seyir ve kavança adlı makalede ve prosedürlerini de Adım Adım Kavança Atmak (Gybing) makalede anlatmıştık. Bu detayları önce okumak isterseniz bağlantılardan erişebilirsiniz. Hatta “Rüzgarı arkadan alarak seyir ve kavança” adlı makalede kavançadan korunma yöntemlerinden de kısaca bahsetmiştik, bu yazıda kullanacağınız alternatif kurulumları da anlatmaya çalışacağım.
Geniş apaz ve pupa seyirlerinde dikkat edilmesi gereken çok önemli bir husus vardır: Yelkenle rüzgar arasındaki açının bozulmaması. Eğer rüzgar stabil bir açıyla esmiyorsa bu seyri boyunca dümenciyi bayağı uğraştırabilir, özelliklede sert esen rüzgarlarda. Bu tür seyirlerdeki en büyük risk “istemsiz kavança” yemektir. İstemsiz kavança’da çarpmanın hızına göre şu riskler oluşabilir:
- Bumba’nın aniden diğer kontraya geçerken tekne üzerinde birisine çarpıp yaralaması ve/veya suya düşürmesi. Yaralanmış birinin suya düşmesi ve manevra sırasında hava da kötüyse dalgalı bir denizde ciddi bir kurtarma operasyonu gerektirir. Bu nedenle en önemli konulardan biri (ısrarla bazı yelkenciler kullanmak istemese de) ya hazır can yelekleri ya da suya düştüğünde otomatik açılan can yelekleri takmak çok önemlidir.
- Bumbanın bu sert hareketi çarmıh tellerine çarpıp zarar verebilir hatta koparabilir.
- Bumba zarar görebilir kırılabilir hatta ana direk bağlantısından kopabilir.
- Anayelken arabası ıskotaları zarar görebilir.
- Çarpmanın şiddetine göre direk dahi zarar görebilir.
Asıl amacımız bumbanın (ana yelkenin) pupa tarafına doğru istemsizce sert bir şekilde kayıp (şekilde) iskele tarafına geçmesini önlemek. Rüzgarın yönünü değiştiremeyeceğimize göre bunu dümen hareketleriyle yaparak (ara ara gideceğimiz yön değişiyor gibi gözükecektir ama genellikle küçük hareketlerle kurtarmak ve eski posiyona getirmek mümkündür). Dalgalar yüksek olduğunda da (kıç taraftan veya kıç taraftan açıyla gelecek) teknenin inip çıkması bile bumbanın yer değiştirmesine sebep verecektir.
Yelkenle rüzgar arasındaki açının bozulmaması için yelkencinin (dümencinin) aşırı dikkatli ve tecrübeli olması gerekir. Ne kadar usta dümenci olsanız bile dikkat uzun süren ve dalgalı/aşırı rüzgarlı havalarda sürekli sağlanamayabilinir. Bu nedenle “Kavança Önleyici Halat” veya başka deyişle “Bumba Freni” (ing. preventer) kullanmalıyız.
Aşağıdaki görselde 3 ayrı tip bumba freni mekanizmasını göstermeye çalıştım.
Konfigürasyon-A’yı kavança’yı anlattığım makalede göstermiştim, şimdi sırayla hepsini detaylandırayım. Konfigürasyonlarda yazıyı uzatmamak için flok/cenova ile ilgili yapılacakları anlatmadım, normal kavança atarken ana yelkenle birlikte ön yelkenlerin de kavança edilmesi gerekir.
-
Konfigürasyon – A
Bu kurulumda tercihan farklı renkte veya desende bir ıskota halatını bumbanın ucuna bağlıyoruz (izbarço) ve bu halatı çarmıh tellerinin dışından ön taraftaki koç boynuzu içinden ve sonrasında da iskele tarafındaki koç boynuzu içinde geçirerek tekrar iskele çarmıh telleri dışından kıçtaki vinçe (veya oradaki koç boynuzuna) bağlıyoruz. Bu işlem ilk kez geniş apaz seyre geçtiğimizde yapılıyor. Bumbaya yakın yerde de halatı bölerek bir sustalı kilit kullanıyoruz, yine bir bumba tarafındaki ucu izbarço olabilir. Bu sayede kavança atılınca uzun halatı diğer kontradaki vince veya koçboynuzuna çekerek diğer kontraya kurulumu kolaylaştırmış oluruz.
Bu kurulumda bumba istemsiz olarak çok fazla orta noktaya doğru gelemeyecek çünkü bumba fren halatımız bizi koruyacak. Kavança atarken bu mavi fren halatı da yavaş yavaş salınır bumba orta hizzaya geldiğinde yavaşça kavança atılır. Anayelken arabası veya anayelken ıskotası ile bumba fren ıskotasını aynı anda boşlamak ek bir yük veya personel ihtiyacına neden olacaktır ama bu istemsiz kavançadan korunmak için katlanılması gereken bir önlemdir.
Genellikle teknelerde kıç tarafta her bordada sadece birer vinç bulunur ve bunlar genelde cenova için kullanılır. Bu nedenle bumba frenini bir vinçle kontrol etmek her zaman mümkün olmayabilir. Ancak bumba freni yük altındayken elle kontrol edilemeyecek kadar gergin olabilir. Bu durumlarda, cenova ıskotasını koçboynuzuna volta edip (sabitleyip), vinci bumba freni halatı için kullanmak güvenlik açısından çok daha doğru bir tercih olacaktır.
-
Konfigürasyon – B
Konfigurasyon – B ile konfigürasyon – A’nın büyük bir farkı yok. Bumba fren halatı baş tarafa yakın koçboynuzu içinden geçmek yerine direğe yakın koçboynuzu içinden geçerek aynı kontradaki vinçe/koçboynuzuna gelir. Bunun avantajı seyir sırasında halat takılmaları olduğunda teknenin baş tarafına gitme ihtiyacı olmamasıdır. Fakat koçboynuzunun bumba ucuyla yeterince açı yapması önemlidir eğer koçboynuzu çok gerideyse bu kurulumu kullanmak zor ve halata aşırı yük binebileceğinden tehlikeli de olabilir. Bu konfigurasyonda istenirse bumba freni halatına hiç sustalı kilit takmadan (kırmızı daire) kavança ile birlikte bumbanın ucundan halatı çekip diğer kontradaki koçboynuzunun içinden geçirerek kıç tarafa doğru götürülür.
-
Konfigürasyon – C
Konfigürasyon – C ise konfigürasyon B’ye çok benzer. Uzun bumba freni halatlarını taşımamak için kavançayla birlikte sustalı kilitten halat kurtarılır diğer uzun halata bağlanır. Bu halat sayısını arttırsa da daha az iş yükü oluşturur. Bu konfigürasyonda da şart olan nokta koçboynuzu’nun konumudur. Eğer Konfigürasyon B’de anlattığım uygun konumda değilse bu durumda bumba freni halatını Konfigürasyon – A’daki gibi uzun tutup iki taraflı da kullanabiliriz.
Bumba Freni ile İstemsiz Kavança Yemek
Bu durum gerçekleştiğinde ilk olarak, ana yelken ıskotası hemen sıkılarak kontrol altına alınır. Bu ilk yapılması gereken ve çok kritik bir harekettir. Çünkü bumba freni nedeniyle bumbanın hareketi engellense bile bu aşamada ana yelken ıskotasının boşu olacaktır ve ilk olarak bu halatın boşunu alarak bumbayı güvenceye alırız. Ardından, kavançanın tamamlanmasına veya eski rotaya dönülmesine karar verilir. Kavança tamamlanacaksa, bumba freni halatı kontrol altında gevşetilir ve bumba diğer kontraya çekilir. Bumba freni halatı karşı tarafa kaydırılır ve ana yelken halatı gevşetilirken önleyici halatı sıkılır. Eğer eski rotaya dönülmesine karar verilirse, tekne eski rotasına doğru yönlendirilir, ana yelken ıskotası gevşetilir, bumba freni halatı ayarlanır.
İstemsiz Kavança sonrası Ana Direğin durumu
Önleyici halatın koçboynuzlarına takılması, istenmeyen bir kavança sırasında direğin hareketini durdurmaya çalışırken vardevela sistemine baskı uygulayabilir ve bu baskı vardevela direklerinde eğilmeye neden olabilir. Ancak bu risk, bumbanın kontrolsüz bir şekilde savrulup daha büyük hasara yol açma riskine kıyasla daha az önemlidir.
Bumba Freni amaçlı Pupa Palangası kullanmak
Pupa palangasını ana direğin dibinden çözüp borda tarafındaki koçboynuzuna bağlamak mantıklı bir seçim gibi gözükse de asla yapılmaması gereken bir harekettir. Küçük tip yelkenlilerde bu yöntem çalışsa bile biraz daha büyük gezi teknelerinde risklidir. Pupa Palangası bumbanın yaklaşık 5’de 1’i kadar uzaklıkta bir noktadan bağlanır. Bu durum, teknenin yan yatması ve direğin suya batması halinde, direğin ön kısmına uygulanan kuvvet nedeniyle bumbanın kırılma riskini artırır. Ayrıca pupa palangasının asli görevi bumbayı desteklemektir.
Özetle bumba freni sistemi özellikle sert havalarda ve dalgaların yüksek bir şekilde pupa veya geniş apaz açılarından geldiği durumlarda büyük kazaları engelleyici etkisi vardır. Özellikle uzun süre kontra değiştirilmeyecekse ek olarak uygulanacak bumba freni işlemleri yelkencileri çok yormayacak bir prosedürdür. Belirttiğim konfügurasyonların dışında birçok farklı konfigürasyon oluşturmak mümkündür, bu makaledeki amaç çeşitli kurulumları göstermekti, siz istemsiz kavança yememek için teknenize ve kullanım şekline göre en uygun kurulumu gerçekleştirebilirsiniz.