Açıölçerli plotter (Weems Protractor) kullanımı

Açıölçerli plotter (en polpüler marka bu olduğundan bazen Weems Protractor olarak da bilinir), harita ile hesaplamaları yaparken mecburi olmasa da işleri birhayli kolaylaştıran bir nevi plotterdır karışımıdır. Paralel cetvelde farkı üzerinde bir açıölçer sisteminin olmasıdır bu sayede harita üzerindeki çizili açıölçere bağlı kalmadan çok daha hızlı hesaplamalar yapmak mümkün olur. Genel olarak 3 tür kullanım amacı vardır:

1. İki nokta arasındaki rotayı hesaplama (İng. course plotting)
2. Kerteriz İşleme (İng. Plotting a Bearing)
3. Mesafe Hesaplama (İng. Measuring Distance)

1. İki Nokta Arasındaki Rotayı Hesaplama (Course Plotting)

Harita üzerinde A noktasından B noktasına gitmek istediğinde izleyeceğin açıyı bulmak için kullanılır.

• Yerleştirme: Plotter’ın (cetvelin) uzun kenarını kalkış noktanız (A) ile varış noktanızın (B) üzerine tam olarak oturtun.

• Hizalama: Cetveli hiç kaydırmadan, ortadaki döner diski çevirin. Diskin içindeki şeffaf paralel çizgiler, haritadaki dikey meridyen çizgileriyle tam paralel olana kadar döndürmeye devam edin.

• Kuzey Kontrolü: Diskin üzerindeki “N” (Kuzey) işaretinin haritanın üst kısmına baktığından emin olun.

• Okuma: Plotter’ın gövdesi üzerindeki sabit ok işaretinin (index line) gösterdiği dereceyi okuyun. Bu senin Hakiki Rotandır (İng. True Course).

Örnek olarak İstanbul Büyük Ada’dan (A noktası) Tuzla’da bir başka noktaya (B noktası) gitmek istiyoruz. Harita üzerindeki hakiki rotayı (T değeri) hesaplamak için cetveli A ve B noktalarının tam üzerine gelecek şekilde yerleştiriyoruz. Burada mesafeler önemli olmadığından cetvelin sıfır noktasından başlamasına gerek yoktur. İkinci adımda açıölçeri (iletkiyi) çevirerek kuzey yönünü haritadaki kuzeye doğru çeviriyoruz. Açıölçer üzerindeki dik çizgi ile haritadaki dik çizgiler birbirine paralel olmalıdır (kırmızı çizgi ile gösterdiğim gibi). Cetvelin üzerinde “Direction of Course” (hareket yönü) yazan siyah ok bizim yönümüz olacaktır . Bu hizzaya gelen açıölçer üzerindeki açı da hakiki rotadır, bu örnekte 119 Derece Doğu’dur.

2. Kerteriz İşleme (İng. Plotting a Bearing)

Denizdeki bir fenerden veya burundan aldığın bir açıyı haritaya dökerek mevkini bulmanı sağlar.

• Açıyı Ayarlama: El pusulasıyla ölçtüğün açıyı (Gerekiyorsa Manyetik Sapma/Variation düzeltmesini yaptıktan sonra) döner disk üzerinde ok işaretine (index) getirin.

• Hizalama: Plotter’ı haritaya koyun. Diskin içindeki çizgiler haritadaki dikey meridyen çizgilerine paralel olana kadar plotter’ı harita üzerinde kaydırın.

• Çizim: Bu paralelliği bozmadan, cetvelin kenarı haritadaki ilgili fenerin/işaretin üzerine gelene kadar hareket ettirin.

• Mevki Hattı: Cetvelin kenarı boyunca bir çizgi çekin. Bu senin Mevki Hattındır (LOP). İki veya üç farklı fenerden bunu yaptığında kesişim noktan senin kesin mevkini verir.

Örnek olarak İstanbul Büyükada yakınlarındayız ve A noktasındaki fenerden kerteriz aldık. Ölçtüğümüz açıyı önce açıölçer üzerinde ayarlıyoruz, bu örnekte 60 derece E (sarı çizgi hattı), sonra kırmızı çizgi haritaya dik olacak şekilde cetvelin (plotterın) ucu A noktasına gelecek şekilde ayarlıyoruz ve kurşun kalemle bir çizgi çekiyoruz (görselde turuncu çizgi).  Bu kerterizden tekrar alırsak turuncu çizgilerin kesişim yeri bizim mevkimiz oluyor.

3. Mesafe Hesaplama (İng. Measuring Distance)

Harita üzerindeki iki nokta arasındaki mesafeyi deniz mili (NM) cinsinden ölçmek için cetvel kenarlarındaki ölçekler kullanılır.

• Ölçek Seçimi: Kullandığın haritanın ölçeğine (Örn: 1:50.000) en yakın veya tam uygun olan cetvel kenarını seçin.

• Ölçüm: Cetvelin “0” noktasını başlangıç noktasına koyun. Diğer noktanın hangi sayıya denk geldiğine bakın.

  • Büyük rakamlar tam deniz milini (NM) ifade eder.

  • Küçük çizgiler ise milin onda birini ($0.1\text{ NM}$) temsil eder.

• Enlem Cetveli (Teyit): Eğer plotter’daki ölçekler haritaya uymuyorsa; plotter’ı bir pergel gibi kullanıp iki nokta arasını ölçün ve haritanın sağ/sol kenarındaki Enlem (Latitude) cetveline taşıyın. Unutmayın: 1′ (1 dakika)=1 Deniz Mili.  Diğer bir yöntem ise 1:50.000 haritada 1:80.000 lik bir plotter ile ölçüm yaptıysanız, Gerçek Mesafe = Ölçülen Mesafe x ( 50.000 / 80.0000) dir.

Örnek olarak İstanbul Büyükada’daki A noktasından Tuzla’daki B noktasının mesafesini ölçmek istiyoruz. Bu durumda cetvelin 0 noktasını A’nın üzerine koyup B noktasına olan yerin üzerine doğru cetveli doğrultuyoruz. Haritamız 1:50.000 olduğu için ve plotterda 1:80.000, 1:40.000 veya 1:20.000 olduğu için hiçbir ölçek uymuyor, bu durumda herhangi birini seçip (en kolayı en üstteki 1:80.000) mesafeyi ölçüyoruz. 10.1 mil çıkıyor. Gerçek mesafeye göre ölçeği düzeltmek için Gerçek Mesafe = 10.1 x (80.000 / 50.000) formülünden mesafeyi 6,31 mil olarak hesaplıyoruz.

Altın Kural: Harita üzerinde yaptığın her işlem Hakiki (True) değerdir. Bu değerleri dümendeki manyetik pusulaya aktarırken her zaman Varyasyon (Doğal Sapma) ve Deviasyon (Yapay Sapma) düzeltmelerini yapmayı unutma! 

Weems Protractor dışında, dünyada denizcilik eğitimi ve profesyonel kullanımda standart kabul edilen birkaç marka daha vardır:

• Portland Course Plotter: Özellikle İngiliz Kraliyet Yatçılık Derneği (RYA) eğitimlerinde standarttır. Weems’e çok benzer ama üzerinde genellikle paralel bir cetvel değil, daha karemsi bir gövde bulunur.

• Breton (veya Cras) Plotter: Fransızların meşhur plotter’ıdır. Weems’ten farklı olarak genellikle döner bir disk yerine, üzerinde iç içe geçmiş iki açıölçer (protractor) bulunur. Akdeniz’de oldukça yaygındır.

• Davis Instruments: Daha çok amatör denizcilere yönelik, uygun fiyatlı ve dayanıklı plastik plotter’lar üretir.

• Blundell Harling: Portland plotter’ların orijinal üreticisidir ve çok yüksek kaliteli navigasyon araçları yapar.

Plotter mı, Paralel Cetvel mi?

Bu aletler çıkmadan önce rotalar Paralel Cetveller (İng. Parallel Rules) ile çizilirdi. Hala pek çok denizci geleneksel paralel cetvel kullanmayı tercih eder.