56 metre uzunluğunda ödüller kazanmış süperyat Bayesian neden battı? İnternette bu konuda yazılan bir çok yorumda çok sert hava koşulunun etkili olduğundan bahsediliyor. Tabiki hava koşulu batmasının nedeni fakat Bayesian batarken onu kurtarmaya gelen tekne neden batmadı veya o bölgedeki tüm teknelerle birlikte Bayesian da batsaydı o zaman hava şartları çok kötüydü ve yapılacak bir şey yok diyebilirdik fakat durum anladığım kadarıyla biraz farklı.
Fırtınada bir katamaran ters dönüp uçmuş ve doğal olarak bazı tekneler zarar görüp batmış olabilir fakat bu kadar büyük ve Titanik gibi batmaz denilen ve gövdeye de herhangi bir darbe almadan batması nasıl açıklanabilinir?
Mutlaka batmasında bir veya birden fazla etken vardır. Benim okuduklarımdan çıkarımlarım şu şekilde:
- Tekne hareketli bir salmaya sahipmiş ve kaza anında salma aktif değilmiş ( yaklaşık 45 tonluk bir salmadan bahsediyoruz)
- Teknenin direği bu boyda bir yelkenlideki en uzun direk. Genelde bu boyda tek direkli yelken yerine çift direkli (ketch) bir arma yapısı olur fakat tek direk olunca da direk boyu gereğinden uzun tasarlanmış.
- Teknede fırtına sırasında tüm veya bazı hetchler açıkmış.
Hatchlerin kapatılmaması batmasını hızlandıran bir etken olabilir fakat benim anladığım kadarıyla en önemli etken kıyıdan 300 metre açıkta (derinlik sanırım 50 metre civarında) salmanın kapalı olması. İddalara göre demirdeyken salma açık olduğunda çok ses oluyormuş bu nedenle salmanın kapatılmsı istenmiş. Halbuki yelken açık olmasa bile bu kadar uzun bir direk ve arma yapısı doğal olarak rüzgardan etkilenecektir. Ayrıca direğin dışında bu tür tekneler salmayla birlikte tasarlanır ve deniz süt liman olsa bile salmanın aktif olması stabilite açısından çok önemlidir.
Bir teknenin veya yelkenlinin devrilerek batması (capsize) kritik bir açıya kadar yan yattığı zaman gerçekleşir. Bu kritik açıya devirlme açısı (ing. angle of vanishing stability) denir. Bu açıdan daha fazla yattığında tekne tekrardan normal pozisyonuna gelemez. Devrilme açısında en önemli ektenler ağırlık merkezi ve yüzme merkezidir. Salmayı kaldırdığınızda ağrılık merkezini tamamen değiştirmiş ve teknenin kolayca yan yatmasına imkan sağlamış olursunuz. Direk boyu da arttıkça yan yatma kapasitesi doğal olarak artar.
Devrilme açısı ile ilgili daha fazla bilgi almak için şu makaleyi okuyabilirsiniz: Teknelerde devrilme açısı (Angle of vanishing stability – AVS)
Belli bir yan yatma açısına geldikten sonra hatchler de açıksa içeri suyun girmesiyle ağırlık merkezi hızla değişir ve batma hızlanır.
Son zamanlarda 40 feet teknelerde bile bir motor aracılığı ile inip çıkan salma konfigurasyonları görmeye başladım. Yelkenli bir teknede sığ sulara girme dışında neden böyle bir konfigurasyon yapılır bu kadar masraf, ek komplikasyonlar anlamakta güçlük çekiyorum. Zaten bu boydaki çoğu salma 2 metre ve altında. Twin keel (ikiz salma) şeklinde sabit ama iki ayağı olan nispeten daha düşük salma boyuna sahip konfigurasyonlarda bulmak mümkün.
Özellikle gel git olan bölgelerde ikiz salma ve dümenin de desteği ile yelkenli sular çekildiğinde devrilmeden satbil kalabilmektedir. Çok sığ sularda gezmek isteyenler de genellikle katamaran tarzı tekneler tercih ediyorlar.
Özetle hareketli salma olan yelken konfigurasyonlarında hava durumuna göre kaptana çok fazla sorumluluk düşer. Devrilme açısı 120 olan bir yelkenli bile salma olmadığında bu açı dramatik olarak düşebilir. Ayrıca gerek hareket halindeyken gerekse seyirde hava bozduğunda tüm lumboz ve hachleri kaptmak önemlidir. Devrilmesine ektisi olmasa da devrilme açısına geldikten sonra teknenin çok hızlı batmasına sebep olur.